Pewność rozpadu wspólnoty małżeńskiej

Cywilny proces rozwodowy jest procedurą niezależną od postępowania przed sądem kościelnym. Są to odrębne sprawy, mające inne podstawy i prowadzące do zupełnie innych konkluzji. (zob. „Stwierdzenie nieważności małżeństwa to nie rozwód kościelny”). Przepisy prawa kanonicznego nie uzależniają postępowania kościelnego od przeprowadzenia cywilnego rozwodu.

Nie jest jednak tak, że fakt rozwodu nie ma żadnego znaczenia dla kościelnego stwierdzenia nieważności małżeństwa. Omawiając tą kwestię należałoby tu wyjść od przepisu kan. 1675 Kodeksu Prawa Kanonicznego, który stanowi, że:

Kan. 1675. Sędzia, przed przyjęciem sprawy, winien mieć pewność, że małżeństwo rozpadło się w sposób nieodwracalny, tak iż nie ma możliwości wznowienia wspólnoty życia.

Regulacja ta, w obecnym brzmieniu, została wprowadzona przez Papieża Franciszka w wyniku ostatniej reformy prawa kanonicznego. Sędzia kościelny, zanim przyjmie sprawę do rozpoznania i nada jej właściwy tryb, musi upewnić się, że małżeństwo rozpadło się trwale – bez szans na powrót do siebie małżonków. Część sądów kościelnych w Polsce uznaje tu, że wystarczającym potwierdzeniem owego nieodwracalnego rozpadu jest właśnie uzyskanie rozwodu cywilnego, z którego wynika, że wspólnota małżeńska ustała definitywnie.

W praktyce, przed wszczęciem procesu kościelnego, należy upewnić się we właściwym dla przyszłej sprawy sądzie jakie dokumenty są niezbędne jako załączniki do skargi. Jeżeli sąd będzie wymagał sentencji wyroku rozwodowego, możemy z dużym prawdopodobieństwem założyć, że bez jego uzyskania wyrok kościelny nie zostanie wydany lub trybunał nie wyda nawet dekretu przyjmującego skargę do rozpoznania. Warto się o to dopytać adwokata kościelnego współpracującego z danym sądem lub w sekretariacie sądu.

Nie w każdym jednak przypadku samo uzyskanie rozwodu cywilnego będzie wiązać się z możliwością wszczęcia kościelnego procesu. Należy w tym miejscu przytoczyć przede wszystkim wciąż obowiązujący przepis kat. 1446, który – w § 2 – wzywa sędziego kościelnego, aby starał się w każdym czasie “dostrzegając jakąkolwiek nadzieję dobrego wyniku (…) zachęcić strony strony i dopomóc im, by szukały słusznego rozwiązania sporu przez wspólne porozumienie”. Oznacza to, że sędzia kościelny, jeżeli widzi szansę na powrót do siebie małżonków, powinien wstrzymać się z prowadzeniem procesu kanonicznego.

Przymusowy charakter procesu cywilnego

Proces kościelny – jeśli próbować go ocenić przez pryzmat prawa państwowego – ma charakter nieprzymusowy. Osoba, deklarująca się jako wierząca, powinna wziąć w nim udział, ale nikt jej do tego nie zmusi. To zaś ma z kolei praktyczne skutki dowodowe. Przykładowo, w procesie cywilnym, jeśli świadek nie stawia się do złożenia zeznań, można wnioskować o nałożenie na niego grzywny lub nawet o doprowadzenie go przez Policję. Kościelny proces małżeński nie zna tego typu środków fizycznego bądź finansowego dyscyplinowania uczestników postępowania.

Jeżeli po rozwodzie cywilnym planujemy proces kościelny, rozsądnie jest skontaktować naszego radcę prawnego z naszym adwokatem kościelnym lub obie sprawy od początku powierzyć jednej osobie.

Nierzadko zdarza się przy tym, że jeden z małżonków nie chce brać udziału w procesie kościelnym. Boi się go, wstydzi, bądź jest osobą, która oddaliła się od kościoła. Nie jest to samo w sobie przeszkodą do jego prowadzenia (małżonek zostaje wtedy ogłoszony dekretem jako nieobecny w postępowaniu), jednak z racji tego, że podstawowym celem sędziego kościelnego jest dojście do prawdy musi on uzyskać tzw. moralną pewność co do wydawanego wyroku. W razie wątpliwości sędzia kościelny orzeka na korzyść ważności sakramentu. Innymi słowy, może się tak zdarzyć, że będziemy mieli – czysto teoretycznie rzecz ujmując – rację, jednak z braku dowodów nie będziemy w stanie jej odpowiednio poprzeć przed trybunałem i sąd wyda wtedy wyrok negatywny z uwagi na to, że kościół stoi na straży małżeństwa (zob. „Na czym polega stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

W konsekwencji dokumentacja z procesu cywilnego, mimo, że co do zasady nie ma dla postępowania kościelnego większego znaczenia, może być w pewnych sytuacjach dowodowo przydatna. Z braku innych możliwości można bowiem zawsze przedstawić sądowi kościelnemu dokumenty z akt sprawy cywilnej, o ile oczywiście ta ostatnia była odpowiednio prowadzona.

Jeżeli decydujemy się na reprezentowanie nas w sprawie rozwodowej przez profesjonalnego pełnomocnika, a jednocześnie myślimy o procesie kościelnym, dobrze jest zastanowić się od razu nad obiema procedurami, tj. skontaktować naszego pełnomocnika cywilnego – radcę prawnego lub adwokata – z kościelnym lub obie sprawy powierzyć jednej osobie, o ile ma ona uprawnienia do reprezentacji. Uprawnienia do reprezentacji w procesie cywilnym możemy potwierdzić sprawdzając listę publikowaną na stronach internetowych właściwej Okręgowej Izby Radców Prawnych (dla radcy prawnego) lub Okręgowej Rady Adwokackiej (dla adwokata). Uprawnienia do reprezentacji w procesie kościelnym możemy potwierdzić odwiedzając stronę właściwej dla naszej sprawy diecezji.

Wpływ cywilnego orzeczenia o winie na postępowanie kościelne

W dużym uproszczeniu, proces o rozwód można prowadzić na dwa sposoby. Możemy chcieć próbować wykazać winę jednego albo obu małżonków lub zdecydować się na uproszczoną procedurę zmierzającą do wydania wyroku bez wskazywania winnego rozpadu.

Akta sprawy rozwodu bez orzekania o winie nie będą – co do zasady – zawierały treści, które mogą być przydatne w procesie kościelnym.

Obie te drogi mają swoje wady i zalety. Zaletą rozwodu bez orzekania o winie jest to, że procedura przebiega szybko i najczęściej kończy się już na pierwszej rozprawie. Małżonkowie nie muszą wdawać się tu w szczegóły dotyczące ich wspólnego życia – wystarczy, że udowodnią przed sądem, że ich związek definitywnie się rozpadł, bez szans na powrót. Sądom cywilnym najczęściej wystarczy tu sam pozew i przesłuchanie stron. Nie trzeba powoływać świadków i przedstawiać dodatkowej dokumentacji. Z tego jednocześnie wynika, że akta sprawy rozwodu bez orzekania o winie nie będą – co do zasady – zawierały treści, które mogą być przydatne w procesie kościelnym.

Dowody zgromadzone w postępowaniu cywilnym z orzekaniem o winie można posiłkowo przedstawić trybunałowi kościelnemu.

Zupełnie inaczej sprawy się mają jeśli decydujemy się na wskazanie winnego rozpadu. Tego typu postępowanie jest dłuższe, bardzo rzadko kończy się na jednej rozprawie, bogate w różne dowody i – niestety – nierzadko wyczerpujące dla stron. Dobrze w tego typu sprawach skorzystać z usług profesjonalnego pełnomocnika, tj. radcy prawnego lub adwokata (zob. „Zakres usług Kancelarii w cywilnych sprawach rozwodowych„). Dla małżonka, który nie jest winny rozpadu wykazanie winy drugiej strony ma jednak kilka zalet, przede wszystkim – pozwala, w przypadku popadnięcia w niedostatek, domagać się po rozwodzie alimentów. Z reguły również udowodnienie winy zwiększa szanse co do uzyskania opieki nad dzieckiem. Dowody zgromadzone w postępowaniu cywilnym z orzekaniem o winie, można posiłkowo później przedstawić trybunałowi kościelnemu, o ile oczywiście przybliżają sąd do uzyskania moralnej pewności co do nieważności małżeństwa.

Położenie Sądu Metropolitalnego w Krakowie

Budynek sądu znajduje się w Kurii Metropolitalnej przy ul. Franciszkańskiej 3 (należy przejść na dziedziniec Kurii i kierować się na pierwsze piętro budynku położonego po lewej stronie dziedzińca). Jadąc komunikacją miejską najlepiej wysiąść z tramwaju na przystanku Plac Wszystkich Świętych, kursują tam linie tramwajowe: 1, 6, 8,13, 18).

Kiedy Sąd Metropolitalny w Krakowie jest właściwy do rozpoznania danej sprawy

budynek sądu, widok z lotu ptaka

Zanim zainteresowany postanowi złożyć skargę powodową należy wpierw zwrócić uwagę, czy Sąd Metropolitalny w Krakowie będzie sądem właściwym dla rozpoznania sprawy. Przede wszystkim w świetle kanonu 1673 Kodeksu Prawa Kanonicznego sądem właściwym będzie trybunał miejsca, w którym małżeństwo zostało zawarte, czyli w pierwszej kolejności należy sprawdzić, czy małżeństwo zostało zawarte na terytorium Archidiecezji Krakowskiej. Możemy także złożyć skargę o stwierdzenie nieważności małżeństwa do Trybunału miejsca, w którym strona pozwana ma stałe lub tymczasowe miejsce zamieszkania. Są to najczęstsze przypadki, w których dany sąd kościelny jest właściwy dla rozpoznania danej sprawy (szerzej zob. „Na czym polega proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa cz. I”).

Możliwość uzyskania pomocy prawnej

Nim zdecydujemy się złożyć skargę warto wcześniej zasięgnąć porady prawnej w przedmiocie tego, czy posiada się szanse na pomyślne przeprowadzenie procesu (tj. czy da się stwierdzić, iż zaistniały podstawy do stwierdzenia nieważności małżeństwa). W budynku Sądu Metropolitalnego w Krakowie można poprosić o listę adwokatów, którzy udzielają porad w tym zakresie.

Zapraszam do zapoznania się z pozostałymi artykułami,  które także zostały poświęcone wyjaśnianiu zagadnień procesowych.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. I)”
2. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. II)”
3. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”
4. „Dyskusja sprawy i wyrokowanie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”

Przeszkoda przyzwoitości publicznej powstaje z nieważnego małżeństwa po rozpoczęciu życia wspólnego albo z notorycznego lub publicznego konkubinatu. Powoduje zaś nieważność małżeństwa w pierwszym stopniu linii prostej między mężczyzną i krewnymi kobiety i odwrotnie.

Jak widać, treść tego przepisu jest nieco skomplikowana, ale postaram się w sposób przystępny wyjaśnić, na czym ta przeszkoda polega. Zapraszam także, do zapoznania się z katalogiem przeszkód małżeńskich i wad konsensu małżeńskiego, których zaistnienie może być podstawą do stwierdzenia nieważności małżeństwa (zob. „Na czym polega stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

Zakres podmiotowy

Przeszkoda przyzwoitości publicznej ma chronić przed zgorszeniem społeczność wiernych, gdy w pierwszym stopniu pokrewieństwa w linii prostej zaistnieje określony prawem związek uczuciowy pomiędzy mężczyzną i krewnymi kobiety albo pomiędzy kobietą i krewnymi mężczyzny.

Jeszcze prościej mówiąc, małżeństwa nie może zawrzeć mężczyzna z córką lub matką swojej konkubiny oraz kobieta z synem lub ojcem swojego konkubenta.

Małżeństwo zawarte nieważnie

By przeszkoda taka zaistniała, muszą zaistnieć dodatkowe przesłanki. Źródłami przeszkody przyzwoitości publicznej są: nieważne małżeństwo po rozpoczęciu życia wspólnego albo notoryczny lub publiczny konkubinat.

Małżeństwo może zostać uznane za nieważne, jeżeli przy jego zawieraniu zaistniały określone prawem przeszkody małżeńskie, wady konsensu małżeńskiego lub niezachowana zostałaby kanoniczna forma zawarcia małżeństwa. Należy zaznaczyć, że przeszkoda przyzwoitości publicznej powstaje, gdy po zawarciu nieważnego małżeństwa nupturienci rozpoczęli wspólne życie.

Notoryczny i publiczny konkubinat

Konkubinat istnieje wtedy, gdy dwie osoby żyją w związku nieformalnym, o cechach związku małżeńskiego. Jest on publiczny i notoryczny, gdy ktokolwiek wie o konkubinacie lub gdy istnieje możliwość udowodnienia jego istnienia.

Trwały charakter przeszkody

Przeszkoda przyzwoitości publicznej ma charakter trwały, oznacza to, że nie ustaje w przypadku zaprzestania pożycia lub uzyskania stwierdzenia nieważności małżeństwa. Jeżeli zaistnieje jednak ważna przyczyna, można, po spełnieniu określonych prawem przesłanek, uzyskać od niej dyspensę.

Należy podkreślić, że w przypadku, w którym małżeństwo zostało uważnione, lub gdy konkubenci zawarli związek małżeński, powstaje dodatkowo przeszkoda powinowactwa.

Gdyby, na przykład, po stwierdzeniu nieważności takiego związku nupturient chciał wziąć ślub kościelny z krewnym w I stopniu pokrewieństwa w linii prostej swojego byłego małżonka, skutkowałoby to koniecznością starania się o dyspensę od przeszkody przyzwoitości publicznej, jak i dyspensę od przeszkody powinowactwa.

Przyczyny występowania niedojrzałości osobowościowej

Niechęć małżonka do zaspokajania potrzeb rodziny przejawia się często w braku woli podejmowania pracy.

Jedną z podstawowych przyczyn występowania w małżeństwie niedojrzałości osobowościowej partnerów jest problem nieplanowanego potomstwa. Zdarza się, że para niepozostająca w związku małżeńskim decyduje się na ślub kościelny, gdy dowiaduje się, że nastąpiła tzw. “wpadka”. Są to w wielu przypadkach osoby zupełnie nieprzygotowane do życia w związku małżeńskim.

Wynika to często z presji wywieranej przez rodzinę lub przez lokalną wspólnotę (“a co ludzie powiedzą”), z bezradności powodowanej zderzeniem się zazwyczaj bardzo młodej osoby z “dorosłym życiem”. Wśród kobiet zawieranie małżeństwa może być motywowane dodatkowo strachem przed tym, co się stanie, gdy będą zmuszone samotnie wychowywać dziecko.

Innym przykładem jest romantyczna miłość, pod wpływem której ludzie, nie zdążywszy się dobrze poznać, w krótkim czasie decydują się na ślub. Takich okoliczności można by oczywiście wymieniać więcej. Zazwyczaj przyczyną braku wystarczającej wiedzy na temat partnera są nazbyt powierzchowne kontakty w okresie poprzedzającym małżeństwo.

Przykłady niedojrzałości osobowościowej

Niechęć małżonka do zaspokajania potrzeb rodziny przejawia się często w braku woli podejmowania pracy. Zdarza się, że jedno z małżonków musi utrzymywać rodzinę, podczas, gdy drugie zostaje w domu lub czas, który mógłoby poświęcić pracy, spędza na spotkaniach towarzyskich.

Spotkałem się ze sprawą, w której jedną z przesłanek stwierdzenia nieważności małżeństwa było spędzanie  przez małżonka zbyt dużej ilości czasu przed komputerem (zob. „Czym jest stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

Podstawy prawne nieważności małżeństwa

Jednym z możliwych tytułów nieważności, który można zastosować przy sporządzaniu skargi powodowej w tego typu przypadkach, jest kan. 1095 n. 3 Kodeksu Prawa Kanonicznego, który normuje tzw. niezdolność natury psychicznej do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich (zob. „skarga o orzeczenie nieważności małżeństwa”).

Należy jednak pamiętać, że przedstawione w artykule przykłady nie odzwierciedlają wszystkich aspektów sprawy. Zazwyczaj stany faktyczne przytaczane przez strony są bardziej skomplikowane, zaś na stwierdzenie nieważności małżeństwa składają się różnorakie okoliczności prawne i faktyczne.

Kiedy nie należy składać skargi do sądu

Należy podkreślić, że nie każdy małżonek ma obowiązek pracować. W rodzinie może dojść do faktycznego rozdziału obowiązków. Na przykład matka nie pracuje, by wychować kilkoro dzieci lub jedno ze współmałżonków (bez względu na płeć) przyczynia się do zaspokajania potrzeb rodziny poprzez codzienne, rzetelne dbanie o dom, odprowadzanie dzieci do szkoły, gotowanie, sprzątanie itd.

Trzeba pamiętać, że przy dowodzeniu nieważności małżeństwa konieczne jest wykazanie, że niedojrzałość osobowościowa cechowała małżonka już w momencie składania przysięgi małżeńskiej (zob. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”). Ponadto konieczne jest udowodnienie, że miała ona tak poważny wpływ na zachowanie współmałżonka, że uniemożliwiła mu podjęcie istotnego obowiązku małżeńskiego, jakim jest przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny.

Dowodzenie nieważności małżeństwa

Sprawy tego typu są zazwyczaj dosyć skomplikowane w dowodzeniu. Dobrze jest wskazać świadków, którzy zaobserwowali niechęć małżonka do pracy (szczególnie tych, którzy znają obydwoje małżonków jeszcze z okresu przed zawarciem małżeństwa). Istotne są: charakterystyka osobowości małżonka, przedstawienie okresu jego dorastania oraz środowiska, w którym się wychowywał.

W tego typu sprawach często można wskazać także inne tytuły nieważności. W sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa w wielu przypadkach zdarza się, że okoliczności rozpadu małżeństwa mogą podlegać nie jednemu, ale kliku tytułom nieważności. Zawsze istnieje więc prawdopodobieństwo, że jeżeli niemożliwe jest  w procesie udowodnienie jednego z tytułów nieważności wskazanych w skardze, można udowodnić inny (zob. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

Adwokat kościelny przedstawia szczegółowe ustalenia prawne mające na celu doprowadzenie do wydania orzeczenia po myśli reprezentowanej przezeń strony.

Dyskusja sprawy

Jak wskazano w poprzednim artykule instrukcja sprawy kończy się co do zasady, w momencie, gdy zostaną zebrane przepisane prawem środki dowodowe. Sędzia decyduje wtedy dekretem o zamknięciu postępowania dowodowego i rozpoczyna się dyskusja sprawy, w której przeprowadzana jest przez strony wymiana uwag i opinii.

Na tym etapie postępowania adwokatowi kościelnemu wyznaczany jest odpowiedni termin do złożenia pisma obrończego, w którym przedstawia on argumentację prawną przemawiającą za nieważnością małżeństwa. Pismo obrończe sporządzane jest w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy.

Adwokat kościelny, w odniesieniu do przedstawionego stanu faktycznego, dokonując wykładni przepisów Kodeksu Prawa Kanonicznego, przytaczając tezy z orzecznictwa Roty Rzymskiej oraz poglądy doktryny prawnokanonicznej, przedstawia szczegółowe ustalenia prawne mające na celu doprowadzenie do wydania orzeczenia po myśli reprezentowanej przezeń strony.

Adwokat kościelny równoważy w procesie pozycję obrońcy węzła małżeńskiego

Następnie przychodzi kolej na złożenie uwag przez obrońcę węzła małżeńskiego. Jest to pracownik trybunału mający szczególne zadanie w procesie. Ma on przytoczyć wszystkie argumenty przemawiające za tym, że małżeństwo, będące przedmiotem postępowania, zostało jednak zawarte w sposób ważny.

Strony informowane są o treści uwag obrońcy węzła małżeńskiego, po czym mają one prawo do udzielenia odpowiedzi na przedstawioną przezeń argumentację prawną. Adwokat kościelny sporządza osobną odpowiedź na uwagi przedwyrokowe, obrońcy węzła. Jest to pismo procesowe zawierające umotywowane prawnie stanowisko, mające przekonać sędziego do wydania wyroku po myśli strony. Po złożeniu przez strony i ich adwokatów odpowiedzi  obrońca węzła małżeńskiego ma prawo zabrać w procesie głos jako ostatni.

Wydanie wyroku

Gdy minie dyskusja sprawy przechodzimy do etapu wyrokowania. Sędzia, by wydać wyrok stwierdzający nieważność małżeństwa musi posiadać moralną pewność, że w istocie zostało ono zawarte nieważnie (zob. „Na czym polega stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

Trybunał w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa orzeka kolegialnie. Trzech sędziów ocenia zebrany materiał dowodowy, uwagi obrońcy węzła małżeńskiego, pisma obrończe adwokata kościelnego i uwagi stron, a następnie wydaje wyrok rozstrzygający spór.

Po ogłoszeniu wyroku ten nabiera mocy prawnej. Jeżeli przysługuje od niego apelacja strony należy poinformować, że można ją złożyć do trybunału wyższej instancji albo do Roty Rzymskiej.

Spis artykułów poświęconych opisowi kolejnych etapów procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Zapraszam do zapoznania się z pozostałymi artykułami,  które także zostały poświęcone wyjaśnianiu zagadnień procesowych.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. I)”
2. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. II)”
3. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”

Adwokat kościelny może uczestniczyć w przesłuchaniu strony, której sprawę dobrze zna od momentu wstępnych konsultacji przeprowadzanych jeszcze przed wszczęciem procesu.

Rodzaje dowodów

W kanonicznym procesie małżeńskim po ustaleniu formuły wątpliwości konieczne jest dowiedzenie zaistnienia określonych tytułów nieważności małżeństwa. W skardze powodowej przedstawialiśmy jedynie stan faktyczny i prawny sprawy, używając odpowiedniej argumentacji, natomiast na etapie instrukcji sprawy konieczne jest dowiedzenie, że w rzeczywistości tytuły nieważności odpowiadają faktom powoływanym przez stronę. Do procesu mogą zostać dopuszczone dowody, które mogą stać się pomocne dla ukazania przyczyn nieważności małżeństwa oraz są godziwe. Wśród środków dowodowych, które można wykorzystać w procesie wyróżniamy:

• oświadczenia stron
• przyznanie sądowe
• dokumenty publiczne oraz prywatne
• zeznania świadków
• opinie biegłych
• wizję lokalną i oględziny sądowe

Oświadczenia stron

Jak wskazano, w skardze powodowej wniesionej do sądu przez stronę powodową oraz ewentualnej odpowiedzi na skargę strony pozwanej przedstawione zostały pewne fakty, które mogą skłaniać do przypuszczenia, że z określonych przyczyn małżeństwo zostało zawarte nieważnie (zob. skarga o orzeczenie nieważności małżeństwa).

W sądzie, po ustaleniu formuły wątpliwości, zostały określone tytuły nieważności, wokół których toczy się proces (zob. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa cz. II”). Pod kątem tych tytułów dla stron opracowywane są pytania, które zostaną zadane podczas ich przesłuchania.

Na tym etapie postępowania adwokat kościelny formułuje propozycje pytań, które będą stronom zadane podczas przesłuchania. Może on także uczestniczyć w przesłuchaniu i na bieżąco za pośrednictwem sędziego zadawać stronie pytania mające na celu dowiedzenie, czy wystąpiły przesłanki przemawiające za nieważnością małżeństwa.

By stwierdzić, czy fakty przedstawione przez strony w pismach procesowych są zgodne z prawdą, będą one porównywane z ich własnymi zeznaniami, zeznaniami świadków oraz innymi wykorzystanymi w procesie środkami dowodowymi.

Należy podkreślić, że proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa wygląda nieco inaczej niż cywilny proces rozwodowy. Nie mamy tutaj, jak w procesie cywilnym, sali sądowej, tylko zazwyczaj mały pokoik służący przesłuchaniom. Atmosfera jest na pewno bardziej kameralna oraz może nieco mniej stronę stresująca.

Przyznanie sądowe

Przyznanie sądowe dotyczy strony powodowej lub pozwanej, która przeciwko sobie składa oświadczenie ustne lub pisemne, które służyć ma stwierdzeniu pewnego faktu. Przyznanie takie dotyczy przedmiotu sprawy, zaś składane jest wobec sędziego spontanicznie, bądź też w odpowiedzi na jego pytanie.

W procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa przyznanie sądowej ocenia się w odniesieniu do pozostałych dowodów i z uwzględnieniem przytoczonych w procesie faktów oraz okoliczności mających znaczenie dla sprawy.

Dowody z dokumentów

Nieco upraszczając dowodem z dokumentu jest pismo, które ma służy udowodnieniu pewnych faktów oraz wzmocnieniu własnej argumentacji w procesie. Należy podkreślić, że chodzi tu o słowo pisane, gdyż pewne dokumenty formie elektronicznej lub multimedialnej (smsy, maile) podlegają oględzinom sądowym, o czym można przeczytać poniżej.

Wśród dokumentów wykorzystywanych w procesie wyróżniamy dokumenty publiczne kościelne (czyli wydane przez określoną prawem władzę kościelną), dokumenty publiczne prywatne (czyli wydane przez władzę świecką, jak np. wyrok w sprawie rozwodowej), oraz dokumenty prywatne (listy, pamiętniki etc.). By z danego dokumentu można było przeprowadzić dowód konieczne jest, by przedstawić w sądzie jego oryginał lub uwierzytelnioną kopię.

Niekiedy zdarza się, że pewne dokumenty zawierają fakty, które mogą okryć nas niesławą albo ujawnić tajemnicą, którą zobowiązani jesteśmy dochować. Jeżeli jesteśmy zdeterminowani, by taki dokument wpłynął do sądu, możemy prosić o przedstawienie odpisu jego fragmentu z pominięciem fragmentów, z którymi nie powinny zapoznawać się osoby postronne.

Czasami w procesie pojawiają się listy informujące współmałżonka o rozstaniu i jego przyczynach. Jeżeli taki list zostanie uznany przez sędziego za autentyczny albo jeżeli strona, która jest jego autorem nie zakwestionuje jego prawdziwości list taki zostanie przyjęty do procesu jako dowód. Warto wskazać, że pewne dopiski, skreślenia oraz inne korekty słowa pisanego będą każdorazowo oceniane przez sędziego pod kątem znaczenia dowodowego.

Zeznana świadków

W miejscu tym pominę szczegółowe, prawne kwestie dotyczące tego, kto nie może uczestniczyć w procesie jako świadek. Natomiast w większym stopniu postaram się naświetlić kwestię kogo powinno się powołać na świadka okoliczności, których dowodzimy w procesie.

Warto wskazać, że najlepszymi świadkami są osoby, które znały strony jeszcze jako parę przed zawarciem małżeństwa, utrzymywały z nimi kontakt w trakcie trwania małżeństwa oraz były świadkami jego rozpadu. Korzystne jest, by przedstawiając w sądzie listę świadków wybrać osoby, które pochodzą z rodziny strony, a także spośród jego przyjaciół i znajomych.

Ze względu na ekonomikę procesową nie powinno ich być także zbyt wielu.
W moim odczuciu (choć każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie) dobrze jest powołać na świadków przynajmniej dwie osoby z rodziny oraz dwie do trzech z grona znajomych.

Ważne jest, by wśród wskazanych świadków przeważali świadkowie naoczni, a nie tylko tacy, którzy jedynie ze słyszenia posiadają informacje istotne dla sprawy. Podczas przesłuchania świadków nie mogą być obecne strony oraz inni świadkowie, w przesłuchaniu może natomiast aktywnie uczestniczyć adwokat kościelny strony.

Opinie biegłych

W niektórych sprawach wymagana jest wiedza specjalistyczna, dlatego powołuje się w nich biegłych. Najczęściej powołuje się ich w sprawach dotyczących impotencji jednej ze stron oraz niezdolności do wyrażenia zgody małżeńskiej.

Strony mogą same przedstawiać opinie sporządzone przez biegłych prywatnych, które dotyczą dowodzonych okoliczności. Biegli prywatni mogą także, za zezwoleniem sędziego, przeglądać akta sprawy, a także uczestniczyć w badaniu strony przez biegłego sądowego.

Wizja lokalna i oględziny sądowe

Wizja lokalna służy przeprowadzeniu przez sędziego dowodu w jakimś określonym miejscu znajdującym się poza siedzibą sądu. Oględziny sądowe służą natomiast ocenie wartości dowodowej określonych przedmiotów (np. nagrań audio i video, zdjęć, mailli, nośników cyfrowych etc.)

Ogłoszenie akt

Gdy w procesie zostaną przeprowadzone wszystkie dowody, następuje ogłoszenie akt. Stronom udostępnia się wtedy do wglądu akta sprawy, by mogły się zapoznać z ustaleniami zebranymi w postępowaniu dowodowym.

Akta ma prawo przeglądać także adwokat kościelny. Może on uzyskać ich odpisy, co więcej w przeciwieństwie do strony może się zapoznać z treścią akt jeszcze przed ich ogłoszeniem, co może być dlań pomocne w reprezentowaniu interesów strony.

Po zapoznaniu się z aktami sprawy przez stronę, dla lepszego ukazania faktów istotnych dla sprawy, może ona zgłosić inne dowody, które nie zostały jeszcze przedstawione w procesie. Skutkuje to koniecznością ponownego ogłoszenia akt.

Zamknięcie postępowania dowodowego

Po ogłoszeniu akt, jeżeli nie zostały zgłoszone żadne uwagi, a sędzia uzna, że został skompletowany wyczerpujący materiał dowodowy, następuje zamknięcie postępowania dowodowego. Rozpoczyna się wtedy kolejny etap procesu nazywany dyskusją sprawy.

Spis artykułów poświęconych opisowi kolejnych etapów procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Zapraszam do zapoznania się z pozostałymi artykułami,  które także zostały poświęcone wyjaśnianiu zagadnień procesowych.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. I)”
2. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. II)”
3. „Dyskusja sprawy i wyrokowanie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”

Wezwanie sądowe

Jeżeli nasza skarga nie została odrzucona przewodniczący trybunału, w dekrecie przyjmującym skargę powodową, zawezwie przed sąd stronę pozwaną. W wezwaniu sądowym określa się, czy strona pozwana ma odpowiedzieć skargę powodową na piśmie lub też czy powinna się stawić w sądzie osobiście.

Adwokat kościelny ma wiele możliwości, by na tym etapie procesu aktywnie reprezentować stronę

Z praktycznego punktu widzienia jest ważne dlatego, że dla rozstrzygnięcia sprawy o stwierdzenie nieważności małżeństwa konieczne jest dookreślenie przedmiotu sporu (zob. „Czym jest stwierdzenie nieważności małżeństwa?”).

Odpowiedź na skargę powodową sformułowana przez stronę lub jej adwokata kościelnego ma ponadto wartość dowodową, dzięki niej przedstawia się poglądy drugiej strony na rozpad związku.

Możliwości procesowych działań strony pozwanej

Strona pozwana, chcąc wziąć aktywny udział w procesie, ma wiele możliwości. Może  ona stwierdzić, że informacje w skardze są poprawne, ewentualnie je dookreślić, a następnie poprzeć skargę strony powodowej.

Inną możliwością jest wyrażenie sprzeciwu co do faktów zawartych w skardze powodowej i ewentualne ustosunkowanie się do przedstawionych niej informacji. Ma także prawo do sformułowania skargi wzajemnej (zob. skarga o orzeczenie nieważności małżeństwa).

Określenie formuły wątpliwości

Gdy żądania i odpowiedzi stron zostaną złożone do sądu wtedy sędzia dekretem określa tzw. formułę wątpliwości. Jest ona pytaniem, do którego będzie musiał ustosunkować się sąd wydając wyrok orzekający stwierdzenie nieważności małżeństwa lub wyrok stwierdzający brak podstaw do wydania takiego rozstrzygnięcia.

Formuła wątpliwości dookreśla tytuł lub tytuły nieważności, w oparciu o które będzie prowadzone postępowanie sądowe. Gdy zostanie ona ustalona następuje zawiązanie sporu.

Pomoc adwokata kościelnego

Adwokat kościelny ma wiele możliwości, by na tym etapie procesu aktywnie reprezentować stronę. Najważniejszą kwestią jest sporządzanie przez adwokata kościelnego pisemnych uwag dotyczących tytułu lub tytułów nieważności, na podstawie których będzie się toczyć postępowanie.

Jako prawnik, który przeprowadza ze stroną konsultację sprawy przed złożeniem skargi, adwokat kościelny na tym etapie postępowania ma największą wiedzę na temat przyczyn rozpadu małżeństwa (zob. konsultacja sprawy z adwokatem kościelnym). Dzięki temu, może on w sporządzanych pismach procesowych odpowiednio uwypuklić fakty pomocne sędziemu w ustaleniu formuły wątpliwości.

W przypadku strony pozwanej adwokat kościelny może ją reprezentować w procesie poprzez sporządzenie pisemnych odpowiedzi na skargę strony powodowej, które to mogą mieć postać repliki, zarzutu lub skargi wzajemnej. Po zawiązaniu sporu pomaga zaś stronom w przygotowaniu środków dowodowych na potrzeby przeprowadzenia tzw. instrukcji sprawy.

Spis artykułów poświęconych opisowi kolejnych etapów procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Zapraszam do zapoznania się z pozostałymi artykułami,  które także zostały poświęcone wyjaśnianiu zagadnień procesowych.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. I)”
2. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”
3. „Dyskusja sprawy i wyrokowanie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”

Często, zwłaszcza wśród katolików, pojawiają się wątpliwości, czy możliwe jest małżeństwo z kuzynem lub ślub z kuzynką.

Pokrewieństwo w linii prostej

W Kodeksie Prawa Kanonicznego istnieje zakaz zawierania małżeństw pomiędzy krewnymi w linii prostej oraz pomiędzy krewnymi do czwartego stopnia w linii bocznej włącznie. Żeby wyjaśnić to w sposób prosty, nie używając przy tym prawniczej terminologii, krewnymi nazywamy osoby, które wraz pochodzą od wspólnego nam przodka, łączą nas więc z nimi więzy krwi.

Jeżeli nazywamy kogoś krewnym, oznacza to, że łączy nas fakt posiadania tego samego przodka np. tego samego ojca, dziadka, pradziadka, prababki itd. Kodeks Prawa Kanonicznego (podobnie jak polski Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy) stanowi, że nie można zawierać małżeństw z krewnymi w linii prostej. Oznacza to, oczywiście, że nie możemy wziąć ślubu z ojcem, dziadkiem, czy z własnym dzieckiem.

Pokrewieństwo w linii bocznej

Kim są natomiast krewni w linii bocznej? Są to osoby, które pochodzą od wspólnego przodka (znów mamy tutaj więzy krwi), które nie są krewnymi w linii prostej. Naszymi krewnymi w linii bocznej będą więc rodzeństwo, kuzynostwo, ciocie, wujkowie itd.

Często, zwłaszcza wśród katolików pojawiają się wątpliwości, czy możliwe jest małżeństwo z kuzynem, czy ślub z kuzynką. Kodeks Prawa Kanonicznego określa, że nie mogą zawierać małżeństwa osoby do czwartego stopnia linii bocznej włącznie.

Liczenie stopni pokrewieństwa

Czym są więc wspomniane stopnie pokrewieństwa w linii bocznej? Łatwo to wyjaśnić na przykładzie. Adrian ma dwie córki: Marzenę i Karolinę. Marzena jest krewną Adriana w linii prostej w I stopniu, oczywiście tak samo jak jej siostra Karolina. Zliczamy teraz liczbę stopni w linii prostej jakie dzielą od wspólnego przodka Karolinę i Marzenę. Wychodzi nam II stopień linii bocznej (I+I), co oznacza, że Karolina i Marzena są ze sobą spokrewnione w II stopniu linii bocznej.

Teraz wyobraźmy sobie, że Marzena ma syna Wacława. Gdybyśmy chcieli się upewnić jaki jest stopień pokrewieństwa w linii bocznej pomiędzy Wacławem a Karoliną musimy wpierw znaleźć wspólnego przodka. Jest nim oczywiście ojciec Karoliny, który jest jednocześnie dziadkiem Wacława. Teraz znów policzmy stopnie. Wacław, jako wnuk Adriana, jest jego krewnym w II stopniu linii prostej, natomiast Karolina, jak już wspomniano, jest córką Adriana, co oznacza, że jest z nim spokrewniona w I stopniu linii prostej.

Teraz dodajemy do siebie stopnie pokrewieństwa dzielące Karolinę i Wacława od wspólnego przodka i wychodzi nam, że są oni spokrewnieni w III stopniu linii bocznej (I+II).

Praktyczna ściągawka

Żeby było już zupełnie klarownie podam w ty miejscu czytelnikowi niejako ściągawkę, która będzie dotyczyć właściwie wszystkich praktycznych kombinacji jakie należy wziąć pod uwagę, przy zawieraniu związków małżeńskich pomiędzy członkami rodziny.

• brat i siostra są krewnymi w II stopniu linii bocznej,
• wuj i siostrzenica są krewnymi w III stopniu linii bocznej,
• stryj i bratanica są krewnymi w III stopniu linii bocznej,
• ciotka i siostrzeniec są krewnymi w III stopniu linii bocznej,
• ciotka i bratanek są krewnymi w III stopniu linii bocznej,
• kuzyn i kuzynka są krewnymi w IV stopniu linii bocznej,
• mężczyzna i wnuczka jego brata lub siostry są krewnymi w IV stopniu linii bocznej,
• kobieta i wnuk jej brata lub siostry są krewnymi w IV stopniu linii bocznej.

Kiedy małżeństwo pomiędzy krewnymi jest nieważne

W świetle prawa kanonicznego małżeństwo zawarte pomiędzy osobami spokrewnionymi w linii bocznej do IV stopnia włącznie jest małżeństwem zawartym nieważnie. Jednakże istnieje możliwość, by osoby takie, spokrewnione w III lub IV stopniu linii bocznej, zawarły ważne kanoniczne małżeństwo po uzyskaniu stosownej dyspensy udzielonej przez ordynariusza miejsca.

Należy wskazać, że uzyskanie dyspensy dla pragnących zawrzeć związek małżeński krewnych w linii prostej lub rodzeństwa będzie prawnie niemożliwe. Natomiast osoby spokrewnione w stopniu V, VI linii bocznej i dalszych nie muszą w ogóle starać się o uzyskanie dyspensy i bez problemu mogą zawrzeć kanoniczny związek małżeński.

Dyspensa ordynariusza miejsca

Gdzie należy się więc zwrócić? Jest to pytanie zadawane w praktyce najczęściej przez osoby, które chciałyby zawrzeć małżeństwo z kuzynem lub ślub z kuzynką. Jak już zasygnalizowano należy zwrócić się z prośbą o udzielenie stosownej dyspensy do ordynariusza miejsca.

Co do zasady ordynariuszem miejsca jest biskup miejsca, w którym posiadamy stałe miejsce zamieszkania. Czasem może się zaś zdarzyć, że obok niego naszym ordynariuszem będzie także biskup miejsca, w którym mamy tymczasowe zamieszkanie. Miejscem tymczasowego zamieszkania, w świetle prawa kanonicznego, jest terytorium, na którym przebywamy z zamiarem pozostawania tam przynajmniej przez trzy miesiące.

Zbyt bliski stopień pokrewieństwa przeszkodą małżeńską

Pamiętajmy, że małżeństwo z kuzynem, ślub z kuzynką, ciocią, wujkiem itd. bez uzyskania stosownej dyspensy wypełnia przesłanki zaistnienia przeszkody małżeńskiej pokrewieństwa i jako takie może prowadzić do nieważności małżeństwa (zob. „Stwierdzenie nieważności małżeństwa”).

Należy także zwrócić uwagę na fakt, że nie tylko w zalegalizowanych związkach istnieją więzi pokrewieństwa w linii bocznej. Pamiętajmy, że więzi te będą łączyć przykładowo także córkę pochodzącą z kanonicznego małżeństwa jak i nieślubne dziecko jej ojca zrodzone z innej niż jej matka kobiety. Będą oni krewnymi w II stopniu linii bocznej.

Różnice występujące w prawie polskim

Na zakończenie warto powiedzieć o różnicach występujących w polskim prawie rodzinnym, w stosunku do tego co zostało już powiedziane. W świetle Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej (czyli tak samo jak w prawie kanonicznym) oraz rodzeństwo, czyli krewni w II stopniu linii bocznej.

Widać tutaj zasadniczą różnicę w stosunku do Kodeksu Prawa Kanonicznego, gdyż według zawartych w nim unormowań co do zasady nie można zawierać małżeństw pomiędzy krewnymi do IV stopnia w linii bocznej włącznie.

W skardze powodowej do sądu kościelnego nie wnosimy o rozwód kościelny, unieważnienie ślubu kościelnego, czy unieważnienie małżeństwa, lecz o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Kiedy małżeństwo jest nieważne

W czasie prowadzenia procesu trybunał kościelny stara się odpowiedzieć na pytanie „czy małżeństwo zostało zawarte nieważnie“ (zob. „Co należy wiedzieć o procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”). Jeżeli mówimy, że małżeństwo jest nieważnie (w prawnokanonicznym rozumieniu tego sformułowania) oznacza to, że w od samego początku, już od złożenia przysięgi małżeńskiej dotknięte było ono pewną wadą określoną przepisami prawa. Często ze względu na pozorne podobieństwo do rozwodu cywilnego stwierdzenie nieważności małżeństwa określane jest jako rozwód kościelny. Jednakże jest to mylne wyobrażenie, gdyż w kanonicznym procesie małżeńskim, jak już wspomniano, staramy się dowieść, że małżeństwo było nieważne od samego początku. W procesie cywilnym co do zasady dowodzimy zaś, że nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego (zob. „Stwierdzenie nieważności małżeństwa to nie rozwód kościelny”).

Formułowanie skargi powodowej

Jeśli chodzi o małżonków różne są motywy starania się o orzeczenie nieważności. Wiele osób, gdy uzyska rozwód cywilny, stara się poukładać własne życie także na gruncie duchowym. Jeszcze inni mając za sobą nieudany związek, znajdują w końcu osobę, z którą chcą spędzić resztę życia, na przeszkodzie zaś stoi pozostawanie w sakramentalnym związku, który w swej ma charakter nierozerwalny.

Uzyskać stwierdzenie nieważności małżeństwa nie można jednak ot tak sobie. Konieczne jest oparcie skargi powodowej składanej do sądu na określonym tytule nieważności, który w naszej opinii jest najbardziej adekwatny do sytuacji będącej przyczyną rozpadu związku (zob. skarga o orzeczenie nieważności małżeństwa).

Tytuły nieważności małżeństwa i ich klasyfikacja

Prawnokanoniczne tytuły nieważności małżeństwa można podzielić na trzy grupy. W pierwszej kolejności należy wymienić tzw. przeszkody małżeńskie, od których nie uzyskano przewidzianej prawem dyspensy. Gdy zaistnieje taka przeszkoda, osoba, której ona dotyczy nie jest zdolna do zawarcia małżeństwa (np. jest za młoda lub pozostaje już w sakramentalnym związku małżeńskim).

W procesie nieważność możemy dowodzić także na podstawie wystąpienia tzw. wad zgody małżeńskiej. Składając przysięgę małżeńską musimy w sposób dobrowolny wyrazić wolę, że chcemy wstąpić wstąpić w związek małżeński. Czasem jednak zdarzają się sytuację, że małżonek nie wyraża zgody na zawarcie małżeństwa bądź też wyraża ją w sposób wadliwy. Wtedy także można starać się o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

Małżeństwo może zostać zawarte nieważnie także w przypadku niezachowania kanonicznej formy zawarcia małżeństwa. To w jaki sposób powinna przebiegać ceremonia zaślubin określone jest przepisami prawa. Jeżeli w tzw. formie kanoniczna zawierania małżeństwa wystąpiłyby określone braki, wtedy także można by starać się o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

Nie prośmy sądu o unieważnienie ślubu kościelnego, gdyż jest to terminologiczny błąd

Podsumujmy więc to co zostało wyżej powiedziane, by przedstawić czytelnikowi w sposób jasny i czytelny tytuły nieważności. W skardze powodowej nie wnosimy o „rozwód kościelny”, czy „unieważnienie ślubu kościelnego” lub „unieważnienie małżeństwa” lecz o stwierdzenie nieważności małżeństwa.

By udowodnić, że małżeństwo zostało zawarte nieważnie w skardze podajemy jeden lub kilka tytułów nieważności, które naszym zdaniem spowodowały, że sakramentalny węzeł małżeński nie powstał. Tytuły nieważności możemy podzielić na trzy grupy:

• przeszkody małżeńskie
• wady zgody małżeńskiej
• brak zachowania kanonicznej formy małżeństwa

Należy zaznaczyć, że w praktyce procesowej sądów kościelnych najczęściej spotykane jest orzekanie stwierdzenia nieważności małżeństwa po udowodnieniu zaistnienia wady lub wad zgody małżeńskiej, choć oczywiście zdarzają się wyroki, w których udowodnione jest wystąpienie przeszkody małżeńskiej.

Przeszkody małżeńskie

Wśród przeszkód małżeńskich, na których można oprzeć swoją skargę możemy wymienić:

• przeszkodę wieku,
• przeszkodę niemocy płciowej (impotencja),
• przeszkodę węzła małżeńskiego (bigamia),
• przeszkodę różności religii,
• przeszkodę święceń,
• przeszkodę profesji zakonnej,
• przeszkodę uprowadzenia,
• przeszkodę występku (zabicie współmałżonka w celu zawarcia nowego związku małżeńskiego),
• przeszkodę pokrewieństwa,
  - (zob. „Małżeństwo z kuzynem”)
• przeszkodę powinowactwa,
• przeszkodę przyzwoitości publicznej,
  - (zob. „Przeszkoda przyzwoitości publicznej”)
• przeszkodę pokrewieństwa prawnego.

Wady zgody małżeńskiej

Wśród wad zgody małżeńskiej należy wymienić:

• brak wystarczającego używania rozumu,
• poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich,
• niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej,
  - (zob. „Czy zdrada może prowadzić do nieważności małżeństwa? cz. II”)
  - (zob. „Homoseksualizm jako przyczyna nieważności małżeństwa”)
  - (zob. „Alkoholizm a stwierdzenie nieważności małżeństwa”)
  - (zob. „Niezaspokajanie potrzeb rodziny a kanoniczny proces małżeński”)
• brak minimum wiedzy na temat małżeństwa,
• błąd co do osoby,
• błąd co do przymiotu osoby bezpośrednio i zasadniczo zamierzony,
  - (zob. „Bezpłodność a stwierdzenie nieważności małżeństwa”)
  - (zob. „Chciałam, by mój mąż był bogaczem”)
• błąd co do natury małżeństwa,
• podstępne wprowadzenie w błąd,
  - (zob. „Gdy małżonek oszukał Cię kim naprawdę jest”)
  - (zob. „Małżeństwo z muzułmaninem”)
  - (zob. „Bezpłodność a stwierdzenie nieważności małżeństwa”)
• symulacja małżeństwa,
  - (zob. „Czy zdrada może prowadzić do nieważności małżeństwa? cz. I)
  - (zob. „Wykluczenie potomstwa jako tytuł nieważności małżeństwa”)
• przymus i bojaźń,
• małżeństwo warunkowe.

Uwaga na potoczne rozumienie słów i wyrażeń zawartych w przepisach Kodeksu Prawa Kanonicznego

Pamiętajmy, że powyższe potencjalne tytuły nieważności są terminami prawnokanonicznymi. Potoczne ich rozumienie może nie odpowiadać rzeczywistości prawnej. Oczywiście każdy z nas będzie wiedział intuicyjnie na czym polega przeszkoda wieku, czy węzła małżeńskiego. Ale czym jest np. brak wystarczającego używania rozumu? No właśnie tutaj zaczynają się schody…

Jak zasygnalizowałem wcześniej będziemy starać się systematycznie dodawać przy poszczególnych tytułach nieważności (zwłaszcza tych najczęściej występujących w procesie) odnośniki do artykułów, które w sposób szerszy będą wyjaśniały dane zagadnienie (zob. pełną listę artykułów).

Mam nadzieję, że dzięki naszym tekstom czytelnicy będą mogli znaleźć potrzebne informacje, które pozwolą im lepiej rozpoznać problem, z którym zetknęli się w małżeństwie własnym, rodziny lub znajomych. Wierzę także, że dzięki uważnej lekturze osoby śledzące nasze wpisy będą mogły wyrobić sobie szersze wyobrażenie na temat tego czym jest prawo kanoniczne.

Spis artykułów poświęconych opisowi kolejnych etapów procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Zapraszam także do zapoznania się z serią artykułów poświęconych tematyce procesowej.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. I)”
2. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. II)”
3. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”
4. „Dyskusja sprawy i wyrokowanie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”

W skardze przedstawiamy historię małżeństwa z uwzględnieniem okresu narzeczeństwa oraz czynników, które wpłynęły na rozpad związku.

Do jakiego sądu wnieść skargę?

Przed albo w trakcie formułowania naszej skargi powodowej, która ma nam pomóc w uzyskaniu stwierdzenia nieważności małżeństwa, potocznie, błędnie określanego jako rozwód kościelny (zob. „Stwierdzenie nieważności małżeństwa to nie rozwód kościelny”), powinniśmy się zastanowić do jakiego sądu ją skierujemy.

Ma to dosyć istotne znaczenie, ponieważ w sądach kościelnych właściwych dla poszczególnych diecezji istnieją  choćby różnice w wysokości kosztów sądowych, których rozpiętość sięga niekiedy nawet kilkuset złotych. Inną kwestią może być stosowanie przez poszczególne sądy bardziej liberalnych lub restrykcyjnych linii orzeczniczych, czy też bliskość zamieszkania stron i świadków.

W Kodeksie Prawa Kanonicznego strona powodowa ma niejako „do wyboru“ (po spełnieniu określonych przesłanek) cztery rodzaje właściwości sądowych. Skargę można zatem wnieść do:

• trybunału diecezji, w której małżeństwo zostało zawarte,
• trybunału diecezji, w której strona pozwana przebywa na stałe lu tymczasowo,
• trybunału diecezji, w której miejsce stałego pobytu ma strona powodowa, pod warunkiem, że obydwie strony przebywają na terytorium tej samej Konferencji Biskupów, a wikariusz sądowy stałego miejsca zamieszkania strony pozwanej, po jej wysłuchaniu, wyrazi na to zgodę,
• trybunał miejsca, w którym ma zostać zebrana większość dowodów, jeżeli wikariusz sądowy miejsca pobytu strony pozwanej wyrazi na to zgodę, a strona pozwana nie zgłosi sprzeciwu.

Jak widać wybór jest dosyć spory, choć należy podkreślić, że wybranie jednej z dwóch ostatnich kompetencji będzie możliwe dopiero po zaistnieniu określonych prawem okoliczności.

 Najważniejsze elementy skargi powodowej

 Skargę o orzeczenie nieważności małżeństwa mogą wnieść oczywiście sami małżonkowie i przeważająca liczba spraw będzie dotyczyła właśnie takich sytuacji. Bez złożenia prawidłowo sformułowanej skargi sąd nie może wszcząć kanonicznego procesu małżeńskiego. Powinna być ona sporządzona na piśmie oraz zostać wniesiona do sądu w dwóch egzemplarzach.

Powinno się w niej wskazać kompetencje sądu, czyli sąd kościelny, w którym chcielibyśmy, by nasza sprawa była rozpatrywana, musimy także oznaczyć dane personalne strony powodowej i pozwanej, w tym ich miejsce zamieszkania lub pobytu. Warto wskazać także dodatkowe informacje jak dane parafii, w której zostało zawarte małżeństwo oraz kiedy został zawarty ślub kościelny.

Przedstawienie historii małżeństwa i wskazanie dowodów

Następnie konieczne jest sformułowanie tego co chcemy osiągnąć w procesie, w naszym wypadku prosimy o orzeczenie stwierdzenia nieważności małżeństwa. W skardze przedstawiamy historię małżeństwa z uwzględnieniem okresu narzeczeństwa oraz czynników, które wpłynęły na rozpad związku.

Wskazujemy także środki dowodowe, jakie chcemy wykorzystać w procesie, by udowodnić nieważność małżeństwa. Powinniśmy więc przedstawić listę świadków, których chcielibyśmy powołać w procesie, a także ewentualne dowody rzeczowe (jeśli takowe posiadamy) jak listy, kopie maili filmy, zdjęcia etc.

W końcu należy podać tytuł nieważności na jakim oparta zostanie skarga i na podstawie którego będziemy dowodzić, że nasze małżeństwo zostało zawarte nieważnie (zob. „Czym jest stwierdzenie nieważności małżeństwa?”).

Skargę należy podpisać oraz podać miejsce i datę jej sporządzenia. Jeżeli w opracowywaniu skargi korzystaliśmy z pomocy adwokata kościelnego lub pełnomocnika (zob. sporządzenie skargi przez adwokata kościelnego), to właśnie oni powinni podpisać skargę o orzeczenie nieważności małżeństwa. Do skargi dołączamy świadectwo zawarcia małżeństwa oraz ewentualny odpis cywilnego wyroku rozwodowego.

Kiedy sąd przyjmie, a kiedy odrzuci skargę powodową

Gdy nasza skarga wpłynie do sądu będzie badana pod kątem tego, czy:

• właściwość sądu odpowiada przepisom prawa (czyli, czy mieliśmy prawo złożyć skargę właśnie do tego sądu),
• strona ma zdolność występowania w sądzie (tzn. czy nie jest małoletnia lub pozbawiona używania rozumu),
• skarga powodowa spełnia wymogi formalne,
• roszczenie strony posiada uzasadnioną podstawę prawną lub przynajmniej istnieje szansa, że w trakcie procesu taka podstawa się ujawni.

Jeżeli choć jeden z tychże warunków nie zostanie spełniony skarga powodowa zostanie odrzucona. Jeżeli zaś skarga będzie zawierała wszelkie elementy prawem wymagane podjęte zostaną czynności związane z zawiązaniem sporu o czym w kolejnej części.

Spis artykułów poświęconych opisowi kolejnych etapów procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa

Zapraszam do zapoznania się z pozostałymi artykułami,  które także zostały poświęcone wyjaśnianiu zagadnień procesowych.

1. „Jak wygląda proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa (cz. II)”
2. „Dowodzenie nieważności małżeństwa”
3. „Dyskusja sprawy i wyrokowanie w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa”